Mauzoleum w Michniowie

RYS HISTORYCZNY MAUZOLEUM MARTYROLOGII WSI POLSKICH W MICHNIOWIE

  • Przebudowa i modernizacja Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie 2010 r. [ze zbiorów Mauzoleum w Michniowie]

    Mauzoleum - fotogaleria

Kilka dni po ludobójstwie dokonanym na mieszkańcach Michniowa Niemcy zezwolili na pochówek szczątek pomordowanych. Pracownicy pobliskiego tartaku w Suchedniowie wykopali na michniowskim placu szkolnym mogiłę, która złączyła na zawsze ofiary tragedii. Ci, co powrócili, ujrzeli ogrom zbrodni, znosili do wspólnego grobu prochy swych bliskich. Synowie i córki składali do naprędce zbitych trumien kości matek i ojców, rodzice w wypalonych ogniem naczyniach znosili prochy dzieci. Tymczasowi grabarze chowali w dołach trupy zabitych w stodołach Dulęby, Gila, Wątrobińskiego, Grabińskich. Poznawali ich po strzępach nadpalonych ubrań, dokumentów, charakterystycznej budowie ciała. Wolno wypełniał się dół ciałami michniowian. Nie wszystkich pochowano razem. Część z pomordowanych pogrzebano przy krzyżach i kapliczkach, by po wojnie móc przenieść ich do wspólnej mogiły. Władze zabroniły upamiętniać ofiary tragedii. Nie wolno było postawić choćby symbolicznego krzyża i zapalić znicza. Nie można jednak zabić pamięci. Nazwiska i twarze pozostały w pamięci ocalonych. Kiedy tylko zezwoliła na to sytuacja frontowa, nad mogiłą ustawiono krzyż. Pierwszą wspólną inicjatywą było wzniesienie pomnika. Na płytach z czerwonego piaskowca wyryto nazwiska michniowian – ofiar wojny, nie tylko tych pomordowanych 12 i 13 lipca 1943 r. Od 1945 r. dokładnie w dniach rocznicy mordu michniowianie zbierają się na mszy w intencji tych, których zabrała wojna. Religijny charakter obchodów nie zmienia się do dnia dzisiejszego. W latach pięćdziesiątych XX wieku staraniem mieszkańców Michniowa została wzniesiona kaplica św. Małgorzaty, w której odprawiane są okolicznościowe uroczystości religijne, a w okresie letnim niedzielne msze święte.

Świadkowie pacyfikacji i rodziny pomordowanych zbierali pamiątki z okresu lat okupacji, a w szczególności dotyczące pacyfikacji wsi. Z inicjatywy mieszkańców wsi i przy wsparciu lokalnych władz powstała pierwsza Izba Pamięci w kilku salkach Klubu Rolnika. Opiekę nad nią przez długie lata sprawowała Marianna Grabińska. Pani Marianna opowiadała licznie przybywającym do Michniowa turystom historię pacyfikacji wsi Michniów, która była także udziałem jej i jej rodziny. Za opiekę nad Izbą Pamięci i wkład w propagowanie wiedzy historycznej pani Maria była odznaczona licznymi wyróżnieniami i medalami. Tragedia pacyfikacji została uhonorowana w dniu 22 lipca 1977 r. przez Radę Państwa Krzyżem Grunwaldu III klasy. Natomiast 10 dni wcześniej odbyła się msza żałobna w 32 rocznicę pacyfikacji.

We wrześniu 1987 r. sprowadzono z Nowogródczyzny prochy mjr. Jana Piwnika „Ponurego”. Poległ w walce z Niemcami w dniu 16 czerwca 1944 r. pod Jewłaszami. W czerwcu 1988 r. odbył się jego uroczysty pogrzeb. Ostatnia droga majora wiodła od rodzinnych Janowic przez Nagorzyce, Michniów, Wykus, Rataje do klasztoru cysterskiego w Wąchocku. Mszę świętą w Michniowie odprawił biskup Edward Materski. W 1994 r. Michniów pożegnał „Nurta” Eugeniusza Kaszyńskiego, którego prochy spoczęły w ziemi Wykusu.

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. dzięki przewodnikom PTTK zwiększyła się liczba wycieczek odwiedzających Michniów. W 1979 r. Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich zgłosiła pomysł utworzenia ogólnopolskiego Mauzoleum Męczeńskich Wsi Polskich. Wybór padł na Michniów. W 1981 r. ukazał się apel kieleckich Okręgów ZBoWiD i PTTK o budowę mauzoleum w Michniowie. W 1984 r. powołany został Komitet Organizacyjny Budowy Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie, na którego czele stanął komandor Leon Pająk – Westerplattczyk. W 1987 r. powołano Komitet Honorowy pod przewodnictwem Marszałka Sejmu Romana Malinowskiego. Działacze ruchu ludowego aktywnie wspierali działania zmierzające do powstania w Michniowie mauzoleum upamiętniającego męczeństwo ludności wsi polskich. Jednocześnie ogłoszono ogólnopolski konkurs na projekt Pomnika-Mauzoleum. Pierwotnie zakładano, że w Michniowie powstanie duży zespół przestrzenno-użytkowy. Monument ten miał łączyć nie tylko michniowskie muzeum, ale szkołę, pocztę, ośrodek zdrowia i dom kultury. Sytuacja społeczno-polityczna lat następnych uniemożliwiła realizację tego projektu. W 1989 r., w kolejną rocznicę mordu, wmurowany został kamień węgielny pod budowę Mauzoleum. 9 maja 1991 r.  powołana została Fundacja „Pomnik-Mauzoleum” w Michniowie. Naczelną zasadą Fundacji jest aktywizacja wszystkich sił społecznych i politycznych na rzecz wspierania podjętej inicjatywy ocalenia od zapomnienia męczeństwa mieszkańców polskiej prowincji i bestialstwa pacyfikacji dokonywanych przez niemieckich, sowieckich i innych zbrodniarzy. Starania te doprowadziły do wybudowania w Michniowie Mauzoleum, w skład którego wchodziły: Dom Pamięci Narodowej, Sanktuarium Męczeńskich Wsi Polskich, cmentarz i mogiła pomordowanych michniowian oraz rzeźba Pieta Michniowska. Pierwszym kierownikiem nowego obiektu był Tadeusz Obara - michniowianin, świadek pacyfikacji, był inicjatorem powstania Fundacji i przez szereg lat jej członkiem. Nadzorował budowę Domu Pamięci i tworzącego się michniowskiego Mauzoleum. Jego budowa była cyklicznym procesem. W 1997 r. odsłonięto pomnik Pieta Michniowska autorstwa Wacława Staweckiego. Jej uniwersalny przekaz, mówiący o poświeceniu i cierpieniu niewinnych ofiar, sprawił, że szybko stała się symbolem michniowskiego Mauzoleum. Lata następne doprowadziły do upamiętnienia w Michniowie setek miejscowości spacyfikowanych z całego kraju. Radwanowice, Lgota, Borów, Jamy, Szałas, Skłoby, Adamów, Longinówka, Burzenin, Majdan Stary to tylko niektóre nazwy wsi, których krzyże i pomniki stoją na cmentarzu Mauzoleum. W 2004 r. odsłonięto pomnik „Pożoga Wołynia”, wykonany z fundacji kombatantów 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. Monument powstał ku czci ofiar ludobójstwa ukraińskiego i niemieckiego, dokonanego na ludności polskiej Wołynia. Dwa lata później kombatanci z gminy Suchedniów wystąpili z inicjatywą wzniesienia w Michniowie pomnika wdzięczności ludności wsi za okazaną pomoc żołnierzom-partyzantom. Obelisk, na którym widnieje tablica pamiątkowa, wieńczą kłosy zboża – symbol wsi, która ich żywiła i im pomagała. Centralnym miejscem nadal jednak pozostaje mogiła pomordowanych w Michniowie.

Z inicjatywy Marszałka Województwa Świętokrzyskiego w dniu 12 lipca 1999 r. została podpisana umowa użyczenia składników majątkowych pomiędzy Fundacją „Pomnik-Mauzoleum” w Michniowie a Muzeum Wsi Kieleckiej, na podstawie której Muzeum Wsi Kieleckiej ma prawo zarządzać Mauzoleum, a od 2008 r. jest współwłaścicielem obiektu.

Muzeum realizuje szeroki program edukacji historycznej, o czym świadczą liczne lekcje muzealne  przeprowadzane z uczniami szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadgimazjalnych z całego kraju i zagranicy. Wzbogacając ofertę muzealną wykonano ścieżki edukacyjne na terenie mauzoleum w języku polskim, angielskim i niemieckim oraz wydano przewodnik wielojęzyczny o mauzoleum. Na wystawach stałych można zagłębić się w historię wsi, zobaczyć zdjęcia, eksponaty i dokumenty z okresu przedwojennego i czasu okupacji niemieckiej, w szczególności tragicznych lipcowych dni 1943 r. W latach 2001–2010 prezentowane były wystawy m.in. „Zachować Pamięć” – Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie, „Proces norymberski” Muzeum Czynu Niepodległościowego w Łodzi, liczne wystawy Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie: „Bataliony chłopskie”, „Maria Maniakówna”, „Naznaczeni. Chłopi na robotach przymusowych” oraz IPN: „Z największą brutalnością... Zbrodnie Wehrmachtu w Polsce”, „Zaplute karły reakcji. Polskie Podziemie Niepodległościowe po 1945 r.”,  „Wieś polska wobec dwóch totalitaryzmów”. Muzeum wydało dwa albumy; „Michniów. Historia. Pamięć i Pojednanie” oraz „Michniów. Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich”. Wystawy michniowskie prezentowane były w różnych placówkach kultury i szkołach. Dwukrotnie wystawa „Michniów. Symbol pamięci” prezentowana była w sejmie RP. Badania  prowadzone przez mauzoleum i współpraca z Komisją Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu doprowadziły do skorygowania ustaleń dotyczących pacyfikacji wsi oraz ostatecznego zamknięcia śledztwa w sprawie pacyfikacji Michniowa.

Po wejściu Polski do Unii Europejskiej instytucje kultury mają większe możliwości uzyskania środków na modernizację, remonty i budowę nowych obiektów w ramach już istniejących muzeów czy tworzenie całkiem nowych placówek wystawienniczo-muzealnych. Wśród nich pokaźną grupę stanowią muzea historyczne i martyrologiczne. Jednym z pierwszych gruntowanie przebudowanych miejsc martyrologii jest Muzeum byłego obozu zagłady w Bełżcu. Obecnie powstają jedne z kluczowych obiektów ukazujących historię:  Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, Muzeum Historii Polski, Muzeum Żydów Polskich. Na ukończeniu jest Muzeum w Palmirach, Muzeum Episkopatu Polowego Wojska Polskiego.

Projektowane są dalsze ośrodki, takie jak Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. rodziny Ulmów w Markowej na Podkarpaciu, Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 r. Oba te projekty zostały opracowane przez pracownię architektoniczną NIZIO International Design.

Obecnie realizowane (na różnych etapach realizacji) z racji możliwości pozyskania środków finansowych są: „Projekt Kamienne Piekło II”, przebudowa części obozu koncentracyjnego w Gross Rosen, przebudowa i modernizacja Mauzoleum Wsi Polskich w Michniowie, Świętokrzyski Sztetl realizowany w Chmielniku.

Przedsięwzięcie rozbudowy Mauzoleum w Michniowie jest zgodne z celami Priorytetu XI Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, działanie 11.2 „Rozwój oraz poprawa stanu infrastruktury kultury o znaczeniu ponadregionalnym”. W ramach działania 11.2 wspierane są projekty z zakresu rozwoju oraz poprawy stanu niezabytkowej infrastruktury kultury o znaczeniu ponadregionalnym. Muzeum Wsi Kieleckiej złożyło wniosek na dofinansowanie projektu: „Modernizacja i rozbudowa Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie”.

Ewa Kołomańska

Muzeum Wsi Kieleckiej
Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie